RYS HISTORYCZNY WSI NIEDZIELISKA

„Słownik geograficzny Królestwa Polskiego i innych krajów słowiańskich", wydany w Warszawie w 1886 r. (t. VIII, str.63) tak ogólnie charakteryzuje NIEDZIELISKA: „Wieś rozsiadła się w równinie nadwiślańskiej na małym wzniesieniu, zabezpiecza­jącym ją od wylewów 183 m.n.p.m. W południowo-wschodniej stronie niżej położone podmokłe grunty, z których spływająca woda zasila trzy sta­wy położone obok siebie, w miejscu zwanym Nablonicami /być może dzisiejsze Błonie/. Prócz tych, znajdują się jeszcze dwa mniejsze stawy w stro­nie południowo-zachodniej. Grunty są piaszczyste, a lasy szpilkowe, przeważnie sosnowe. Przez wieś biegnie droga powiatowa z Brzeska do Szczurowej”.


Odkąd istnieje wieś Niedzieliska?

 

Najdawniejszym ośrodkiem osadnictwa w powiecie brzeskim jest kolonizacja Puszczy Radłowskiej (założenie Radłowa). Kierunek osadnictwa biegł w kierunku północnym i objął wsie biskupie Zaborów oraz Niedzieliska. Wsie te powstały przed końcem XIII wieku – jak podaje Jerzy Rajman w monografii „Szczurowa. Z dziejów wsi i gminy” (s. 65).

 

historia_01Chyba nie da się usta­lić dokładnej daty powstania Niedzielisk. Jednak z całą pew­nością można powiedzieć, że Niedzieliska istniały już przed rokiem 1338. Bowiem według dokumentu z 17 kwietnia 1338 r., wystawionego w Radłowie, który wówczas był miejscem dóbr biskupich, Jan Grotowic, biskup krakowski, oddaje Przybkowi, sołtysowi wsi Niedzieliska, w wieczystą dzierżawę las zwany Szczurowa, aby założył tam wieś na prawie niemieckim. Stąd wniosek, że wieś musiała istnieć już od jakiegoś czasu, skoro miała sołtysa. Z racji założenia Szczurowej, sołtys Niedzielisk otrzymał wynagrodzenie w postaci dwóch łanów (60 morgów) wolnych od wszelkich opłat, prawo założenia karczmy, młyna, jatek, oraz prawo do pewnej części z opłat, jakie mieli uisz­czać osadnicy.

Wynika z tego, że wieś Niedzieliska musiała istnieć już dobrych kilkadziesiąt lat, a co najmniej kilkanaście lat przed założeniem Szczurowej i musiała się dobrze rozwijać, skoro wspomniany dokument nazywa sołtysa Przybka - człowiekiem troskliwym i zapobiegliwym. Można więc przypuszczać, że wieś została założona przez biskupów krakowskich na niemieckim prawie średzkim, które stwarzało osadnikom ko­rzystne warunki rozwoju. Aż do 1772 roku wieś należała do biskupów krakowskich, później zaś przeszła we władanie władz austriackich, które skasowały dobra biskupie.


Niedzieliska należały początkowo do parafii w Radłowie; w 1468 roku dziesięciny ze wsi  pobierał pleban z Radłowa, a przed rokiem 1529 włączono Niedzieliska do parafii w Szczurowej i na jej rzecz płacono dziesięcinę. Podstawą utrzymania ludności na tym terenie w okresie staropolskim było rolnictwo. Autorzy monografii o Szczurowej próbowali odtworzyć stan posiadania ziemi oraz liczbę kmieci zamieszkałych na terenie parafii w Szczurowej. Rejestry z 1536 roku wymieniają w Niedzieliskach 24 kmieci, a z 1581 roku 18, uprawiających 6 łanów ziemi (s. 78), rejestry z lat 1645-1668 podają, że w Niedzieliskach 25 łanów uprawiało 16 osiadłych kmieci (s. 79). Jerzy Rajman podkreśla, że liczba łanów pozostających w użytku przez chłopów w Niedzieliskach w omawianym okresie spadła o połowę. Gospodarstwa chłopskie były zmniejszane wskutek pozyskiwania ziemi przez dwory szlacheckie (s. 79). Chłopi próbowali powiększać swoje gospodarstwa i karczowali lasy. W 1600 roku Fabian Chachaja z Niedzielisk wykarczował las plebański, pozyskując 2 łany roli. Sprawa trafiła do sądu biskupiego, który nakazał ich zwrot. Oprócz uprawy ziemi ludność zajmowała się rzemiosłem. Wieś posiadała młyn o jednym kole (istnienie poświadczone w roku 1645, 1668-69 i 1723), karczmę (1645, 1668, 1757) i jednego krawca (1714). Młyn na rzece Uszwi wybudował w Niedzieliskach sołtys z Dołęgi. Struktura społeczna chłopów wykazuje podział na kmieciów (rolników), zagrodników (chłopi małorolni) i komorników (chłopi bezrolni, nie posiadający także własnych chałup). W 1. połowie XVII wieku na terenie wszystkich wsi należących do parafii Szczurowa nie było komorników, czyli najuboższej ludności wiejskiej. W 1668 roku w Niedzieliskach było 53 kmieciów, 4 zagrodników i 3 komorników (z bydłem), 1 komornik (bez bydła). W Niedzieliskach  gospodarstwo kmiece liczyło 0,34 łana (1 łan frankoński był równy 20 ha). Zdaniem J. Rajmana sytuacja materialna kmieci niewiele różniła się od zagrodników (s. 113). Na wsiach pojawiali się też chałupnicy, czyli ludność utrzymująca się z rzemiosła. W 1668 roku było ich w Niedzieliskach 6. Nigdy jednak wśród tej ludności nie zabrakło ofiarności na rzecz kościoła.

 

historia_02Na czele wsi stał sołtys. Znamy sołtysa Przybka z Niedzielisk, któremu w 1338 roku biskup Jan Grot zezwolił na założenie Szczurowej. W 1669 roku sołtysem był Stanisław Czachor. Nad chłopami i sołtysami stał właściciel wsi. W okresie staropolskim wszystkie wsie parafii szczurowskiej, również Niedzieliska były własnością biskupów krakowskich. Ośrodkiem zarządu z ramienia biskupstwa był dwór w Radłowie. Zarządcy poszczególnych wsi lub dzierżawcy sołectw rekrutowali się z drobnej szlachty. W 1682 roku w Niedzieliskach rezydowała Marianna Romanowska. Po pierwszym rozbiorze Polski tereny te znalazły się pod zaborem austriackim, a po utworzeniu cyrkułów w 1782 roku weszły w skład cyrkułu bocheńskiego. W 1855 roku władze austriackie utworzyły powiaty; na interesującym nas terenie były powiaty radłowski i brzeski. W 1867 roku zlikwidowano cyrkuły i utworzono starostwa powiatowe (tzw. powiat polityczny). Wsie obecnej gminy Szczurowa należały do starostwa powiatowego w Brzesku. W latach 1855-1870 właścicielem Niedzielisk został Ludwik Henzel (Hölzel).

 

W 1886 roku istnieje gminna kasa pożyczkowa z kapitałem 4140 zł. W ciągu drugiej połowy XIX wieku ludność Niedzielisk stopniowo, choć nieznacznie, wzrastała: z 1006 mieszkańców w 1865 r. do 1156 mieszkańców w roku 1900, aby w 1913 r. osiąg­nąć liczbę 1256 mieszkańców i na tym mniej więcej poziomie utrzymać się aż do II wojny światowej.

 

historia_03Powstanie szkoły w Niedzieliskach datuje się na drugą po­łowę XIX wieku. Prawdopodobnie została założona około 1880 roku. Pierwszym nauczycielem do 1895 r. był Pan Ząbek. Od roku 1895 do 1902 Pan Sulczewski wraz z nauczycielką o nieznanym nazwisku. Od 1902 do 1932 roku uczyli Franciszek i Franciszka Repeciowie. Kierownik szkoły Franciszek Repeć w miejsce daw­nego drewnianego budynku szkolnego wybudował budynek murowa­ny, oddany do użytku w 1907 r. W latach 1932 - 1972, a więc przez 40 lat, kierownikiem szkoły był Władysław Roczniak (zmarł w 1972 r., pochowany na cmentarzu parafialnym w Niedzieliskach). Za jego czasów w 1958 r. rozbudowano budynek szkolny i przyby­wało sił nauczycielskich. W roku 1941 było już 3 nauczycieli i szkoła siedmioklasowa, a w 1966 r. 6 nauczycieli i szkoła ośmioklasowa. Od 1972 r. kierownikiem szkoły był Józef Suwara.

 

W 1965 roku zakończono budowę  Domu Ludowego, przy wydatnej pomocy Klubu Wioski Niedzieliska w Chicago. Wieś odczuwała potrzebę Domu Ludowego, ponieważ dotychczasowe zebrania odbywały się w budynku szkoły. Ponadto w Domu Ludowym znalazło się pomieszczenie na sklep i kawiarnie.

Dzięki pomocy Klubu Niedzielska z Chicago, w 1957 r.  zelektryfikowano wieś, kościół i plebanię. W 1988 r. podłączono telefony we wsi. W 1991 r. gazyfikacja wsi. W 1993 r. rozpoczęto budowę boiska sportowego (na Górach). W 1995 r. przy wsparciu finansowym Gminy Szczurowa, Klubu Niedzielska z Chicago i mieszkańców wioski rozpoczęto budowę nowej szkoły, zakończono w 1999 r. W kolejnych latach wybudowano parking na wprost kościoła oraz między szkołą i kościołem. W 2006 roku oddano do użytku sieć wodociągową przy dużym udziale Wspólnoty Leśnej Niedzieliska.

WYBITNE OSOBISTOŚCI Z NIEDZIELISK( z zapisków ks. Augustyna z 1977 r.)

Ks. Andrzej Wojcieszek, kanonik, ur. w 1840 r., wyświęcony w 1866 r., kolejno wikariusz w Uściu Solnym, Dąbrowie Tarnow­skiej, Tuchowie, Oleśnie, Łękach Górnych a od r. 1883 do śmierci w 1920 r. proboszcz w Lękach Górnych.
Józef Kiczka, ur. w 1895 r., major wojska polskiego, zgi­nął w czasie II wojny światowej.
Stanisław Król, ur. w 1895 r., doktor prawa, długoletni sędzia w Tarnowie, zmarł w 1949 r.
Ks. Franciszek Hachaj, kanonik, ur. w 1896 r., wyświęcony w 1920 r., wikariusz w Gręboszowie i proboszcz w Lichwinie, Wadowicach Górnych i Brzozowej, zmarł w 1961 r.
Ks. Józef Czachor, ur. w 1928 r., wyświęcony w 1953 r., wi­kariusz w Smęgorzowie, Zawadzie k/Dębicy, Cerekwi i Szczepa­nowie, zmarł w 1967 r.
Marian Roczniak, ur. w 1928 r., lekarz medycyny.
Ks. Prałat Stanisław Czachor, kanonik, ur. w 1931 r., wyświęcony w 1955 r., wikariusz w Jurkowie k/Tarnowa, Borzęcinie Górnym i Dębicy, a od 1969 r. proboszcz parafii św. Kazimierza w No­wym Sączu. Obecnie rezydent w parafii św. Kazimierza w Nowym Sączu.
Ks. Prałat Franciszek Ozorka,  doktor teologii, ur. w 1931 r. wyświęcony w 1955 r., wikariusz w parafii katedralnej i w parafii św. Józefa w Tarnowie oraz w Gorlicach, a następnie po studiach na Katolickim Uniwersytecie w Lublinie i Uniwer­sytecie Lateraneńskim w Rzymie mianowany prefektem i profe­sorem Seminarium Duchownego w Tarnowie. Proboszcz parafii Matki Bożej Różańcowej w Lisiej Górze(1978 - 1994).
O. Czesław Kopacz, ur. w 1931 r., wyświęcony w 1955 r. ja­ko Cysters.
Józef Czachor, ur. w 1933 r., lekarz medycyny.